مدرنيته و سُنت

 

همه ي بحث و گفتگوي مختاري، برپايه ي ناروشني و ابهام درمعنا وبرداشتي كه او از مدرنيته و سٌنّت دارد، لرزان است. اين ناروشني، متأسفانه سايه ي خودرا برروي ديگربخش هاي گفتگوي او هم پهن مي كند و آن ها را هم به تيره گي مي كشاند.

آن جور كه برمي آيد، به گمان مختاري، هنرنوين درايران، در درگيري ميان « مدرنيته» و « سٌنّت » است كه درصدسال پيش شكل گپرفته است. ازهمين رو، فكرمي كنم بررسي و نقدِاين دو« چيز» سودمند باشد . در اين گفتگو، هدف هرگزاين نيست كه مُدرنيسم تخطئه شود و يا دست آوردهاي اين جريان هنري و فكري  بي بهاء گردد.

 

الف : مُدرنيته

 

من دراين بخش، نخست به نقدِ برداشت او درباره ي مُدرنيته مي پردازم وپيش ازآن، چندين گفتار او را براي نمونه مي آورم :

1- ص 15 - « جامعه درجنبش مشروطه، امكان . . . نيافت تا گرفته هاي خودرا از فرهنگِ مُدرن دروني كند.»

2- ص40 - « مُدرنيته ازدوران مشروطه تا كنون، با مبارزه ي همه جانبه تنها توانست تاحدودي جابيفتد.»

3- ص40 - « يكي ازمكانيزم ها وعوامل كمك كننده به مُدرنيته، خود ابزارهاي صنعتي  ومٌدرن است. ‏‏»

4- ص40 -   « سُنَّت تاآن جا كه بتواند [درعينِ مصرفِ ابزارهاي صنعتي و مٌدرن] خودِ مٌدرنيته را در تنگنا قرار مي دهد.

5- ص40-  « در سُنّتِ استبدادي . . . طبيعي بود كه هيچ يك از پيشنهادهاي مُدرنيته پذيرفته نباشد . . . سال هاي سال مردم كشورمبارزه كرده اند تا اين موضوع ساده پذيرفته شود كه آزادي خوب است . امّا سُنّت گرايان آزادي را اساسا" مشئوم مي دانستند. »

6- ص41-  « مُدرنيسم خواه ناخواه با پدرسالاري درتقابل بود . . . اين درست همان تضادي بود كه بينِ مٌدرنيسم و سُنّت وجود داشته است.

7- و نيز مطالب صفحه هاي 101 تا 103

باتوجه به گفتار2، اگرمُدرنيته، اين نام فرانسوي- لاتيني ، و قطعا" درآن دوران با درون مايه اي فرانسوي ، پديده اي اجتماعي بود كه پيامدِ رشدِ صنعت، يا اگربهترگفته شود، پيامدِ فرانسويِ رشدِ صنعت بوده، در اين صورت چه نيازي بود كه چنين پديده ي اجتماعي، درجامعه ي ديگري كه درآن هنوز صنعت و فن رشد نكرده بود واردشود. بويژه آن كه هنوز روشن نبود كه پيامدِ ايرانيِ رشدِ صنعت چه خواهدبود.

اگربراستي انقلاب مشروطه براي اين بود كه ايراني ها « مُدرنيته را دروني كنند» آيا خود، كاري ابلهانه و نابخردانه نبوده است؟ چرا جامعه ي ايراني مي بايست براي فرانسوي كردن (يا همان اروپايي كردنِ ) خود دست به يك «انقلاب» بزند؟ اين ديگرچه جور انقلابي است كه درآن از زن ومردِ جامعه مي خواهند خويشتن ِ خود را نفي ونابودكنند وپديده اي ديگررا ازجايي ديگربه جاي آن بنشانند؟

مرادِ مختاري از « دروني كردن مُدرنيته »  هرچه كه باشد نمي تواند ازاين چارچوب بيرون باشد كه ايراني ها مي بايست چيزي اروپايي را مي گرفتند و ايراني مي كردند. اين گرايش كم وبيش همان چيزي بود كه به انديشه و رفتارِ بسياري ازروشن فكران زمان جنبش مشروطه هم سمت وسومي داد. بسياري ازآن ها آهسته آهسته و در كردارِ روزمره، بدرستي ازاين گرايش دور شدند.

جامعه ي ايران همانند هرپديده ي ديگري هرگز ـ وقطعا" درآن زمان هم ـ ازنيازبه دگرگوني تهي نبوده است . مُرادم اين است كه نياز به دگرگوني درهرجامعه اي هست ، همچون درهرپديده اي . نيازهرجامعه به دگر گوني ـ روي هم رفته ونه حتما" درهمه ي ريزه كاري ها ـ با نيازجوامع ديگربه دگرگوني فرق دارد . بويژه اگراين امرساده وبديهي نيزفراموش نشود كه دركنار نيازهاي همگاني كه هرجامعه اي ناگزيربه پاسخ گويي و برآوردن آن هاست، نيازهاي ويژه ي آن ها جاي دارندكه نقش بسيارمهمي درسلامت وپيش رفتِ همخوان جامعه دارند وپاسخ هاي ويژه ي خودرا مي طلبند. ماهيّت وسمت وسوي نيازهاي هرجامعه اي ، و روش وچگونگي برآورده ساختن اين نيازها ، ويژه ي همان جامعه است .  

آن چه كه براستي مي بايست درجامعه ی ايران دروني مي شد تلاش وكوشش روشنفكران براي دست يابي به يك نگاه وديدِ تازه به جهان وجامعه وهستي بود. نگاه وديدِتازه اي كه مي بايست ريشه در فرهنگ وسنن و دست آوردهاي عمومي جامعه ي ايران و بويژه خصوصيات جامعه ي ايراني مي داشت .  افزون براين  مي بايست خودِ نياز به دگرگوني جامعه هم دردرون همين جامعه جستجومي شد. زيرا كه نيازها هم براي خويش داراي مَنشي وخاست گاهي هستند. آن ها هم همچون يك موجود زنده براي خود شناسنامه اي دارند. اين به معناي آن است كه همچون بسياري از روشن فكران آن زمان ايران، نمي بايست نيازهاي جوامع اروپايي ونيز راه هاي اروپاييِِ حلِِ آن نيازها را به جاي نيازهاي واقعي جامعه ي ايران وراه هاي حل آن ها نشاند.

 

()

 

درگفتار4، مختاري آن بخش از تلاش وكوشش گروه هايي ازجامعه را كه مي خواهند« صنعت وفن» را همچون دست آوردي مثبت ازجامعه اي ديگر، بگيرند ولي آن را آگاهانه با وضعيت ويژه ي خود همساز كنند،« درتنگناقراردادن مدرنيته» ناميده وآن راعملي وكاري كه تنها ازسوي هواداران سُنّت انجام مي گيرند قلمداد مي كند.

دراين جمله ، احتمال دارد كه دو داوري ويا دو انديشه نهفته باشد:

يكي اين كه : مدرنيته همچون يك پي آمدِ همگاني وجهاني و ناگزيرِِ رشد صنعت درهركشوري با هرزمينه ي فرهنگي انگاشته مي شود.

وديگراين كه: مدرنيته گويي يكسره خوب وسود مند است.

درباره ي ادعاي نخست بايدگفت، امروزه پس ازنزديك به 300 سال ازعمرصنعت، اين ديگركاملا" آشكارشده است كه صنعت درجهان داراي گونه هاي بسيار ناهمگن رشد وپيش رفت است وپيامدهاي اجتماعي آن هم به همان اندازه پوناگون ومتنوع است. صنعت اگرچه برخي پيامدهايي دارد كه همگاني و براي همه ي جوامع يكسان هستند، ولي درهرجامعه اي داراي پيامدهاي ويژه وبومي هست . ازكجا و به چه دليل هرگونه پيامد صنعت درهركجاي اين جهان بايد حتما" « مدرنيته » ناميده شود ؟  كٌمان نمي رود كه مُدرنيته، تنهايك نام يا يك كلمه ي ساده باشد كه آن را مثلا"با كلمه ي ايراني « نو» بشود دركنارهم گذاشت. كم يا زياد ، اين كلمه نشانه هاي فرهنگي جوامعي را كه ازآن ها برخاسته برخود دارد. ازاين مهم تر، اين ، نام ِِ تنها يكي ازانواع پيامدهاي صنعت درجهان ، يعني نام نوع اروپايي(غربي) پيامدهاي صنعت است، وهيچ دليلي ندارد كه آن دگرگوني هاي اجتماعي را كه رشدِصنعت، مثلا" درايران به وجود خواهد آورد يا آورده حتما" مدرنيته ناميد. نديدن ويژه گي هاي بومي ومنطقه ييِِ رشد صنعت، آثارزيان بارخودرا درپهنه ي عمل اجتماعي برجاي خواهد گذاشت. درهمين گفتگوي مختاري مي توان برخي از اين آثارخطرناك را در عمل اجتماعي خودِ او به روشني ديد. ازآن جمله است جبهه سازي هاي خيالي او دربين هنرمندان ايراني، ويا تعجب او از اين كه چرا پس از نيما شاعري مثل توللي مي آيد و همچنين بي باوري وكمابيش تخطئه ي مبارزات ضدامپرياليستي (وياهرنام ديگري كه مي خواهند به آن بدهند ) .  

دركشورما ، پيامدهاي رشد صنعت دست كم داراي دو وجه يا داراي دو منشاء بود: منشاء دروني و منشاء بيروني .

پيامدهاي داراي منشاء دروني ، همان جوركه روشن است آن نتايج اجتماعي وفرهنگي و . . . صنعتي شدن جامعه ي ايران است كه بايدآن ها را پيامدهاي ايرانيِِ رشد صنعت ناميد. اين پيامدها را نمي توان و نبايد مانند مختاري حتما" «مدرنيته »  خواند. پيامدهاي با منشاء بيروني، درحقيقت همان پيامد هاي رشد صنعت درآن جوامع اروپايي اي بود كه همراه با صدورصنعت به سوي ما سرازيرشدند. بخشي ازاين پيامدهايِِ با منشاء بيروني همان بود كه ازسوي گروهي از روشن فكران آن جوامع «مدرنيته» ناميده شده بود .

درباره ي ادعاي دوم هم بايدگفت، اين پيامدهاي صنعت ـ چه پيامدهاي همگاني وچه ويژه ـ هم ويران گرند و هم سازنده. تا"مل وتلاش جوامع بشري براي مهارزدن جنبه هاي زيان مند و ويران گرصنعت، داراي پيشينه اي طولاني است وكسي نمي تواند منكرآن ها شود. تاريخ رشد صنعت در اروپا همچنين تاريخ مبارزات وتلاش هاي انبوهي از روشن فكران اين دياراست برضد پيامد هاي زيان بار اين رشد. خودِ هواداران مدرنيته هم جزوِ اين تلاش كنندگان بوده اند و راه حل هايي هم داده اند. اگرچه بسياري از ادعاها و راه حل هاي اين هواداران« مدرنيته » امروزه درخود كشورهاي غربي هم به بن بست رسيده است و اگرچه برخي ازاين ادعاها و راه حل ها و پيشنهادها ازهمان آغازخود آشفته و درهم بوده اند، و با آن كه اين تلاش ها متا"سفانه هنوزكه هنوزاست نتوانسته است برروند خودانگيخته و بي مهارِ رشد صنعت چيره شده و اين هيولا را رام ِِ اراده وخواسته وآگاهي بشرسازد، ولي خودِ واقعيتِ اين تلاش ها بيان گراين اين حقيقت است كه رشد صنعت داراي جنبه هاي سودمند وزيان مند باهم است. ازآن جا كه پديده ي مدرنيته خود يكي از پيامدهاي همين رشد صنعت بوده بنابراين بايد كاملا" روشن باشد كه خودِ مدرنيته هم داراي جنبه هاي سودمند وهم زيان مند بوده است . اروپاي سده ي 19 مملواست از مجادلات فكري وعملي روشن فكران وگروه هاي اجتماعي درپيرامون ارزيابي ازپديده ي مدرنيته . بخش مهمي ازآن درست برضد ومتوجه خود مدرنيته بوده است .

درجامعه ي ايران هم مقابله با پيامدهاي رشدِصنعت ازهمان دهه هاي پيش ازانقلاب مشروطه وجود داشته است. مقابله با پيامدهاي ناگوارصنعت درايران، افزون برمقابله باپيامدهاي بامنشاء دروني، به ناگزيرمقابله باپيامدهاي با منشاء بيروني، يعني درحقيقت باهمان پيامدهاي ناگواررشد صنعت دراروپا بود كه ازسوي بسياري از روشن فكران مسئول آن ديار با آن ها مقابله مي شد. همان جوركه گفته شد مدرنيته هم بخشي ازآن پيامدها بود كه به سوي جامعه ي ما صادر مي شد. ازاين رو مقابله ي جامعه ي ايران با پيامدهاي خارجي صنعت، دربخشي ازخود، مقابله با خودِ مدرنيته ـ ودرست تر گفته شود باجنبه هاي زيان مندِمدرنيته وجنبه هاي دروغين آن هم بود. امروزه ديكٌركاملا" آشكاراست كه مدرنيته دربخش هايي ازخودداراي نوعي روحيه ي جهان خواري بود وبسياري از نامدارترين نمايندگان فكري آن از كشورگشايي هاي استعماري حكومت هاي خود جانب داري مي كردند . §1  اين ديگربايد روشن باشد كه پيامد هاي اروپايي صنعت، نه فقط بطورخود به خودي همراه با صدورصنعت، بل كه همچنين با تلاش آكٌاهانه ي كشورگشايانه ي دولت هاي اروپايي به ايران وارد مي شد. درپيشاپيش اين هجوم جهان خوارانه نمي توان برخي از مدافعان مدرنيته را نديد و برخي ازشعارهاي مدرنيته را نمي توان برپرچم اين هجوم ها منكرشد. همه ي ما مي دانيم كه بخش قابل توجه درون مايه ومحتواي مبارزه ي عمومي ايراني ها را برضد آن جهان خواري اي، كه روزگاري استعمار و زماني امپرياليسم ناميده شده است، همين مبارزه فرهنگي براي جلوگيري ازبه درون آمدن پيامدهاي ويران گرفرهنگي واجتماعيِِ نوع غربي رشد صنعت تشكيل مي داد. §2 آيا مختاري باهواداري بي پون وچراي خود ازمدرنيته، وسُنتي خواندن هرگونه مخالفت با مُدرنيته ، مي خواهد اين مبارزه ي فرهنگي واجتماعي را تخطئه كند ؟§3

عيب بزرگ بحث او دراين جا دراين است كه او به بحثي نقادانه درباره ي مدرنيته نمي پردازد. ازتعريف دقيق ومهم ترازآن واقعي مدرنيته خودداري مي كند. دست كم اگردراين گفتگو جاي آن نمي بود نمي بايست آن را چنين ساده مي كرد.

 

()

 

درگفتار5 ، مختاري وانمود مي كند كه يكي ازنشانه هاي مدرنيته « آزادي» بوده [وهست ]. ودرگفتار6 ديگركاملا" آشكارا مي گويد كه مدرنيته هرگزچيزبدي نيست. اومي گويد : مدرنيته خواه ناخواه درتقابل با پدرسالاري است .

درحقيقت اوصفت ها ، ومهم ترازآن ماهيتّي رابه مدرنيته نسبت مي دهد، كه هنوزكه هنوزاست در زادگاه آن هم در درستي آن ها بحث هست. دردرون هواداران گوناگون مدرنيته، خود، ديدگاه هاي گوناگوني در رد وپذيرش آن ها وجوددارد.

جامعه ي آلمان جامعه اي صنعتي است . امروزه دراين كشور، درصنعت و اقتصاد وسياست و هنر و. . . كم نيستند كساني كه هوادارمدرنيسم هستند. اين كسان ازبخش هاي بسيارگوناگون جامعه اند. ازصاحبان «باشگاه هاي شهوت» ( كه امروزه درآلمان يكي ازنيرومندترين بخش دراقتصاد و مطبوعات وفرهنگ كشورند ) گرفته تا شركت هاي غول آساي مرسدس بنز ومراكزمالي . . . تا كانون هاي بزرگ قدرت در سياست كشور، تا گروه هاي روشن فكري گوناگون، وتا سَبك ها و روال هاي مختلف هنري و ادبي و فرهنگي. همه ي اين گروه ها كه تفاوت هاي جدي بايك ديگردارند خودرا هواخواه مدرنيته و مدرنيسم مي دانند.

ازجمله اتحاديه ي دموكرات هاي مسيحي (حزب فرمان رواي كنوني آلمان) نيزيكي ازاين هواداران مدرنيسم ومدرنيته است. در دوسه سال گذشته ، يكي ازبحث هاي اين سازمان اين بود كه چون سهم زنان درآن پايين است بايد اين سهميه را افزايش داد. اين خواسته با خودداري بخش بزرگ اعضاي §4 اين سازمان (ياهمان اكثريت ، به زبان مدرن) روبه روشد. بااين كه اين خواسته نه به دليل اين بوده كه ( به باورمختاري) مدرنيسم ومدرنيته خواه ناخواه  با مردسالاري تقابل دارد، بل كه همان گونه كه معمول حزب هاي سياسي است براي جذب را"يِِ را"ي دهندگان به پيش كشيده شده بود، بازهم نتوانست ( تاكنون دست كم ) پذيرفته شود. ناداني است اگركه همه ي اين خودداري كردن را نتيجه ي نادانيِِ سياست مداران اين سازمان دانست. برعكس، يكي از دلايل اين خودداري، سنگيني وزنه ي هواداران مرد (يا پدر) سالاري دراين حزب  است. خودِ جامعه ي آلمان هم هنوزجامعه اي مرد(پدر)سالاراست.

مختاري گرامي ! مدرنيته نه تنها خواه ناخواه درتقابل با پدرسالاري نيست، بل كه همچنين «هوادارِخواه ناخواهِ آزادي» نيز نيست.  امروزه درهمين آلمان كم نيستند هواداران مدرنيته كه براي شان دشواراست « تا اين موضوع ساده پذيرفته شود كه آزادي خوب است .»  بگذريم ازاين كه يك گفتگوي كلّي درباره ي يك آزاديِِ كلّي همواره راه به جايي نخواهد برد.

 

مدرنيته درهنر

ويژه گي هاي مدرنيسم ازنگاه مختاري

 

به طوركُلّي ودرهمه جا ، هنوزآن چه كه مدرنيسم ناميده مي شود ، آميزه اي نا/هم/گون و نا/روشن از بي شمار سَبك وسياق وسمت و سوي اجتماعي ، اقتصادي ، فرهنگي . . . است .

امّاآن چه كه مختاري هنرِمُدِرن مي نامد چيست ؟ اين چه گونه هنري است كه جبهه اي عظيم ازهنرمندان ايران ( به گفته ي مختاري ) برضدآن هستند ؟ بهتراست اززبان خود اوبشنويم:

1- « مُدرن داراي ديدِ تراژيك است . . .  نويسنده ي مُدرن نااميدانه بانظام فكري و رفتاري جامعه برخورد مي كند واين خود به خود يك ديدِ تراژيك ايجاد مي كند.»

2- « شعرامروز مي خواهد برساخت هايي . . . درعمق ونهاد زبان بشورد.»

3-« درساخت هاي مردانه ي اين زبان [زبان شعرسنتي] پرده اي بين زن ومرد كشيده مي شود . . . بيان عاشقانه اش هم مردسالارانه است . . . . [دراين شعرها]تحقق تساوي بشري تعارف بوده است ... » ص111

4-« خيلي ازشاعران سياسي آن ايّام انگارعاشقانه اي نسروده اند. يااگرهم گه گاه سروده اند    ازنوعي شرمگيني مُبّرا نيست . »91

5-« مثلا" اين كه عشق من گريه نكن ، بگذارمن آفتاب را بياورم، آن وقت به سراغت خواهم آمد،  و عشقي مي كنيم، يا مثلا"  « دير است گاليا » . . .  »ص75

6-« باتوجه به مسائل اخلاقي، اگرمثلا" شاعري مثل بودلر در ايران مي زيست نه تنها نفي مي شد بل كه حتّي شاعرهم تلقي نمي شد. چراكه آن نوع شيطنت اخلاقي كه در بودلر وجوددارد براي جامعه ي ما اصلا" قابل هضم نيست. . .» ص62

7-« درجنبش آزادي زنان وفمينيسم جهاني . . . »ص98

8-« آدم. . . آلت تناسلي هم دارد ... آدم آدم است ... »ص63

اين گفتارها تنها برخي ازمهم ترين سرفصل هاي انديشه ي مختاري درباره ي هنرِمُدرن دراين كتاب است و قطعا" دربرگيرنده ي همه ي انديشه ي او نيست ، ولي من تصوّرمي كنم روشن گرِمهم ترين گوشه هاي فكرِ او دراين باره است.

 روشن نيست كه چرا مختاري گفتار شماره ي 1 را فقط ازويژه گي ها وشناسه هاي هنرِمُدرن مي انگارد ؟  بررسي هنرو ادبيات سده هاي پيشين تا اكنونِ همين ايران روشن مي كند كه چنين ديدِ به گفته ي او« تراژيك» ، يكي از برجسته گي هاي مهم ِ هنرِكهنِ ايران را هم تشكيل مي دهد.

به طوركلّي ويژه گيِ تفكرِهنري يكي آن است كه آدمي را به چوني وچرايي درباره ي  زنده گي، انسان و جهان هستي مي كشاند. يكي ازآن حقايق ناگواري كه آدمي دراين چون وچراكردن هاي هنري به آن مي رسد، در/هم/تنيده گيِ زنده گي وهستي با فاجعه ها و مصيبت ها ي متأثركننده و اندوه برانگيزاست. و تجربه نشان داده است كه هنر، با هرنامي ودرهركشوري ودرهرزماني، ازاين ويژه گي برخورداربوده و هست .

گفته ي شماره ي 2 هم باز نمي تواند ويژه گيِ فقط هنرِمُدرن باشد. داستان زبان فارسي و زبان هاي ديگرِايراني درطول پيشينه ي چندهزارساله ي خود نشان دادند كه خواست دگرگون ساختن آن ها يكي از آرزوهاي همه ي گروه هاي نسبتا" جدّيِ اجتماعي يا فرهنگي بوده است. كم نيستند هنرمنداني كه برساختِ زبان بوميِ خود تأثيرات بسيار ژرفي نهاده اند، درحالي كه به جريان هاي گوناگونِ هنري تعلّق داشته ودرزمان هاي مختلف مي زيسته اند ويا مي زي اند. آن چه كه مي تواند ويژه گي اين يا آن هنرِ اين  يا آن دوره قلم/داد شود، منش وماهيّت وسمت وسوي اين تأثيرگزاري است .

بايد اين نكته را همين جا افزود كه مراد من از زبان دراين بحث، هم آن زباني است كه باآن گفت و گوي روزمره انجام مي گيرد، وهم آن زباني است كه باآن نوشته مي شود ، وهم (واين هم درجاي خودمهم است )  آن نحوه، آهنگ، تأكيدها، نوع ِ هم/آميزي ها، زبان/زدها ، ... ونيزهمه ي آن چيزهايي است كه مي توان آن را روح ِ كلّي و منش فرهنگي ناميد.

دراين، هيچ ترديدي نيست كه زبان درهردروه اي بايد پابه پاي دگرگوني هاي جامعه دگرگون شود. قيدِ « بايد» دراين جا به معناي اين است كه اين دگرگونيِ زبان، هدايت و دخالتِ آگاهانه ي جامعه را طلب مي كند. وگرنه ـ چه بخواهيم وچه نخواهيم ـ دگرگوني هاي خود به خودي جامعه، زبان را به شكل خودبه خودي، روزمره دگرگون مي كند. ولي درست همان زمان كه عنصرآگاهي مي خواهد درتحوّل زبان دخالت كند، دشواري بزرگ شروع مي شود. زيرا آگاهي دراين جا، درعمل و در روزمره، به معناي انبوهي از گرايش هاي نا/هم/گون و متضاد و درست يا نادرستِ اجتماعي، سياسي، فرهنگي، ملّيِ . . . گروه هاي گوناگون جامعه است. خيالِ«شوريدن» برزبان، بايد واقعي وشدني وپخته باشد. ســاختن « اميد هاي خوش بينانه» دركارِتحوّل و دگرگوني هاي ژرف درهنرو ادب وفرهنگ، هيچ سودي به بار نمي آورد. مگرنديده ايم كه گاهي دخالت درزبانِ يك مردم، به جنگ داخلي و« نفاق ملّي» كشيده شده است؟

امّا ماهيّت ومنش وسمتِ آن شورشي كه به زعم مختاري هنرِمُدرن او مي خواهد درساخت زبان برپا كند چيست ؟

براي نمونه، يكي ازاين سمت وسوها به گمان مختاري شورش برضدِ « ساختارِ مردسالارانه »ي اين زبان و «خطابي» بودن آن است. دراين كه زنان ومردان جامعه ي ايران هم/چون ديگرجوامع جهان، در زير فرمان روايي وسلطه ي مردسالاري هستند ترديدي نيست. وتأكيد مختاري درست است. ولي ديدگاه اودر باره ي به اصطلاح« اروتيسم مواج ِ» بودلري، وتأكيدهاي او به« فمينيسم جهاني»، ونيز خرده گيري هاي نا/به/،جا و شتاب زده ي او برنگاه شاعران به اصطلاح ِ او« آن ايّام ِ» ايران به عشق ودل/داده گي و دل/داده ... نشان مي دهند كه ماهيت ومنش« شورشِ» او برضدِساختِ مردسالارانه ي زبان، تاچه اندازه شوريده وآشفته است. نگاهي به كُلّ همين گفتگوي مختاري دركتاب « ري را» نشان مي دهد كه زبان خودِ او ( دست كم دراين كتاب) بسيار«خطابي» واگرچه نه مردسالارانه، امّا سالارانه است. شورشي باچنين سمت وسوي نا روشن ونيزنادرست، گذشته ازاين كه آيا تا چه ميزان شدني خواهدبود، چه  فرجامي درپِي خواهدداشت ؟

 

مدرنيسم ِ مختاري و عشق و رابطه ي جنسي

  

درباره ي گفتارهاي شماره ي 3 و 4 تا 8 ، مختاري بايد ديدگاه خودرا روشن تر كند.

نخست اين كه : اين عشق جنسي، يكي ديگراز كلّي گويي هاي«گناه آلودِ» مختاري است. مي توان آن را  عشق به رابطه ي جنسي فهميد؛ مي توان هم/چنين آن را عشقِ هم/راه بارابطه ي جنسي فهميد.

درزيرِنام ِ هنرِمُدرن، امروزه درسراسرجامعه ي آلمان، درتبليغات بازرگاني، درنقاشي، در فيلم وتماشا، در رسانه هاي گروهي و. . . نوعي برداشت ودرك سطحي و بي مقدار و حقير ازعشق جنسي ارائه مي شود كه به راستي جان ودل انسان به هم مي خورد. اگرآن صورتكِ رنگين را ازچهره ي اين برداشتِ مُدرن از مسئله ي جنسي برداريم، واگررنگيني ِِ فرسوده ي اين برداشت هاي به اصطلاح نو را به كناري بزنيم، آن گاه به روشني ديده خواهدشد كه اين رابطه ي جنسيِ مُدرن، هيچ با همان رابطه ي جنسي ِ آب/رو/باخته و ناشايسته اي كه اكنون هزارهاسال است درهمه ي جهان ونيز حتي درنزد همان گروه هاي به اصطلاح سُنّتي وجوددارد فرقي نمي كند.

دوم اين كه :  مبالغه وتكرار ِ گفتارهاي عادي دراين باره هيچ دردي را درمان نمي كند. امروزه در اروپا، انرجار از عشق جنسي كم تر از علاقه به آن نيست. بهتراست فراموش نكنيم كه آن انبوه بزرگي از كسان كه هنوز يادشان نرفته كه« آدم آلت تناسلي هم دارد» انسان هايي هستند درزيرِبارانِ يك/ريز وبي وقفه ي تبليغاتي. تبليغاتي كه ازشش جهت برآن ها فرو مي بارد تا مبادا فراموشِ شان شود كه آلتِ تناسلي هم دارند. وبااين همه، بحران عشق، بحران عشق جنسي، وبحران درمسئله ي جنسي امروزه ازبحران هاي مُزمِنِ جوامع اروپايي است.

سوم اين كه :  دركشوري كه « شيخ ِ اجل» آن در700 سال پيش شعرهاي فراواني درباره ي عشق جنسي سروده § 5  وحتّي درآتْارِ به اصطلاح رسمي و جدّي خود نيز ازآن به راحتي گفتگو مي كند ( نه تنها به رابطه ي ميان زن ومرد بل كه هم/چنين ميان مرد ومرد)، كودكانه است اگركسي امروزه رواج دادن اين گونه چيزها را ازوظايف هنرِمُدرن بنامد.

چهارم اين كه :  بازهم درچنين كشوري، كودكانه است اگركسي بيايد و به زن ومرد آن (به خيال اين كه فراموشِ شان شده و ياخود اصلا" نمي دانند )، بگويد« آدم . . . آلت تناسلي هم دارد. آدم آدم است. » ص63

پنجم اين كه : گفتارهاي4و5 مختاري به لحاظِ منشاءخود بسيارپيچده است. واقعيت اين است كه دريافت هريك ازآدم ها از زنده گي وپديده ها داراي يك كيفيت وجنسيت وتوانايي مشخّصي است. مثلا" درحالي كه دربرخي ازما آدم ها اين كيفيت وجنسيت وتواناييِ دريافت ها، درسراسرِزنده گي مان يك/سان مي ماند، دربرخي ديگرازآدم ها، دردوره هاي مختلف وشرايط گوناگون، گاه به پَستي مي گرايد وگاه به بالايي وتعالي دست مي يابد. برداشت وتعبيرِانسان ها ازعشق هم، ازاين قاعده بركنار نيست. آدم نمي داند كه اين گفته هاي مختاري را به چه تعبيركند. آيا او به اين دليل به ريش/خند آن شعرها دست مي زند كه خود به دركي متعالي تر وعميق ترازعشق دست يافته، يا اين كه نه، اين ريش/خندها دال براين است كه درك وبرداشت او ازعشق به پَستي وسطح گراييده، ويااين كه نه، هيچ كدام ازاين ها نيست بل كه اين ريش/خندها  نمايان/گرِ همه ي توانايي وكيفيت وجنسيتِ دريافت اوازآن شعرهاست.

ششم اين كه : درگفتارشماره ي 4 نمي توان فهميد كه مُرادِ او كدام شعرِِ كدام شاعران است. ازاين گذشته  « عشق شرمگين» هم مگر نمي تواند خود نوعي عشق باشد؟ چه كسي گفته است كه عشق- اين يكي از زيباترين پديده هاي اين جهانِ نا/دل/پسند- بايدتنها دراين ياآن شكل بروز كند تاعشق ناميده شود؟ و افزون براين، اين ديگرچه جوركاري است كه عده اي مي خواهند ديگران را به زور عاشق كنند! و تازه ازآن نوع